Qazaqstan álemdik astyq naryǵyndaǵy negizgi oıynshylardyń biri, turaqty túrde iri jıyrma eksporttaýshylardyń qataryna kiredi.
El bıdaı óndirisi boıynsha USDA derekteri boıynsha 2024/2025 MJ álemde 11-oryn aldy, óndiris kólemi 18,5 mln tonna jáne álemdik naryqtaǵy úlesi 2,3%.
«Kaspıı» taýar bırjasy» AQ analıtıkalyq esebiniń derekteri boıynsha, 2024/2025 marketıngtik jyly Qazaqstan astyq pen un jetkizilimderin 34%-ǵa ulǵaıtyp, olardyń geografııasyn ártaraptandyryp, astyq eksportynda eleýli tabystarǵa qol jetkizdi.
Qazaqstanda bıdaıdyń joǵary ónimdiligi men basqa da ekonomıkalyq faktorlardyń arqasynda bıdaı eksporty 10,0 mln tonnaǵa baǵalanady. Bul tarıhtaǵy ekinshi rekordtyq kórsetkish jáne ótken jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary.
Artyq astyqty naryqtan shyǵarý úshin memlekettik tasymaldaý sýbsıdııasy bıdaı eksportynyń ósýin odan ári yntalandyrdy, bul Ázirbaıjan, Grýzııa, Marokko jáne EO-nyń keıbir elderi sııaqty dástúrli emes naryqtarǵa eksport kólemin arttyrýǵa kómektesti.
Oń dınamıkaǵa qaramastan, Qazaqstandaǵy astyq naryǵy kúrdeli syn-qaterlerge tap bolyp keledi. Negizgi problemalardyń biri – arzan reseılik astyqpen joǵary básekelestik, negizgi básekelestermen salystyrǵanda tómen ónimdilik. Máselen, 2024 jyly Reseıde kúzdik jáne jazdyq bıdaıdyń ortasha ónimdiligi 35,2 s/ga qurady, Qazaqstanda sońǵy jyldary ortasha ónimdilik 12-13 s/ga qurap otyr, bul reseılik ónimnen úsh ese tómen. Bul aıyrmashylyq otandyq ónimniń qymbattaýynyń negizgi sebebi bolyp tabylady.
Bıdaı bırja saýdasy naryqtyq baǵalardy qalyptastyrýǵa jáne ashyqtyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan, alaıda saýda-sattyq kólemi naryqtyń jalpy kólemimen salystyrǵanda áli de az bolyp otyr. О́timdiliktiń tómendigi bırja saýdasynyń negizgi satý arnasy emes ekenin jáne qatysýshylar bırjadan tys mámilelerdi qalaıtynyn kórsetedi.
Sondaı-aq, sarapshylar tıimdi bırjalyq saýdanyń damýyn tejeıtin ınstıtýsıonaldyq jáne quqyqtyq kedergilerge nazar aýdarady. RF tájirıbesimen salystyrmaly taldaý Birikken astyq kompanııasynyń (BAK) qatysqan reseılik model monopolızm synyna qaramastan, damyǵan bırjalyq ınfraqurylymǵa ıe jáne baǵany turaqtandyrý tetikterine biriktirilgenin kórsetti.
Analıtıkalyq eseptiń avtorlary atap ótkendeı, qazaqstandyq bırjalyq naryqtaǵy jaǵdaı onyń qatysýshylary tarapynan senimniń joqtyǵymen kúrdelene túsedi, bul «Kaspıı» taýar bırjasy» AQ men Azyq-túlik korporasııasy arasyndaǵy sot daýyn aıqyn kórsetedi. 2024 jyldyń kókteminde Azyq-túlik korporasııasy bırjada astyq saýdasyn uıymdastyrý boıynsha qyzmetterge tender jarııalady. «Kaspıı» bırjasynyń ótinimi bolmashy sebepterge baılanysty qabyldanbaı, «ESJ» taýar bırjasy» AQ jeńimpaz bolyp tanyldy. «Kaspıı» bırjasy sotta bul sheshimge qarsy shyqty jáne birinshi jáne apellıasııalyq satydaǵy sottardyń bas tartqanyna qaramastan, QR Joǵarǵy soty kassasııalyq shaǵymdy qanaǵattandyrdy.
2025 jylǵy 6 naýryzdaǵy qaýlyǵa sáıkes, Joǵarǵy Sot tender hattamasyn zańsyz dep taýyp, Azyq-túlik korporasııasyna onyń qorytyndylaryn bir aı ishinde qaıta qaraýdy mindettedi. Sheshim shyǵarylǵan sátten bastap eki aıdan astam ýaqyt ótse de, Azyq-túlik korporasııasynyń bıdaı saýdasy burynǵy alań arqyly júrgizilip jatqany aıtylady.
Eseptiń qorytyndylarynda Qazaqstannyń astyq naryǵyn turaqty damytý úshin Azyq-túlik korporasııasyn bırjadaǵy strategııalyq market-meıkerge transformasııalaýdy júrgizý, sondaı-aq Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi (BQDA) tarapynan aldyn ala qadaǵalaýdy kúsheıtý qajet ekeni aıqyndaldy.
Jalpy, Qazaqstannyń astyq naryǵynyń turaqty ósýin qamtamasyz etý úshin búkil agroónerkásiptik keshenniń ónimdiligin arttyrý jáne jańǵyrtý jónindegi uzaq merzimdi strategııa qajet.
Ashyq jáne ádil saýda ortasyn qurý Qazaqstanǵa óziniń eksporttyq áleýetin tolyq iske asyrýǵa jáne álemdik naryqtaǵy pozısııasyn nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Ishki naryqty taldaýdan basqa, «Kaspıı» bırjasynyń esebi álemdik úrdister men boljamdardy da qamtıdy.
